Gwreiddiau sy’n Tyfu: Rhannu’r Goeden Moeseg Ymchwil

Gwreiddiau sy’n Tyfu: Rhannu’r Goeden Moeseg Ymchwil i Gefnogi Ymgysylltiad Plant a Phobl Ifanc â Moeseg Ymchwil a Dealltwriaeth o Gydsyniad ar sail Gwybodaeth

Cefndir

Yn ystod fy ngwaith ymchwil doethurol, profais fwlch rhwng ‘moeseg weithdrefnol’ a ‘moeseg ymarferol’ – y cymhlethdodau a’r penblethau moesegol sy’n codi yng nghwrs bywyd prosiect ymchwil (Skelton, 2008; Beazley et al, 2009; Robson, 2018) – a’m harweiniodd i ddatblygu fy Nghoeden Moeseg Ymchwil.

Yn gryno, mae’r Goeden yn offeryn a greais i i gynnwys plant a phobl ifanc yn fwy ystyrlon mewn sgyrsiau am foeseg ymchwil a chefnogi’r broses cydsyniad ar sail gwybodaeth a chydsyniad parhaus. Cafodd ei ysbrydoli gan ‘Achos Moeseg’ Timperley (2019) ac mae wedi dod yn allbwn allweddol o’m gwaith doethurol.

Flwyddyn yn ôl, cyhoeddwyd fy erthygl – The Research Ethics Tree: engaging children and young people with research ethics using an interactive tool – yn rhifyn cyntaf y Journal of Creative Research Methods (Robinson, 2025). Ers hynny, mae’r erthygl wedi dod yn un o’r papurau a ddarllenwyd fwyaf a gyhoeddwyd gan y cyfnodolyn gyda gwiriad diweddar o’r metrigau yn dangos bod dros 1,200 o bobl wedi ymweld â’r testun llawn a dros 1,800 o bobl wedi lawrlwytho PDF.

Mae’r Goeden hefyd wedi ‘tyfu gwreiddiau’ trwy gael ei rhannu a’i haddasu gan eraill ar gyfer eu harfer eu hunain. Isod, rwy’n rhannu trosolwg byr o’r Goeden, ei lledaeniad a’i haddasiad. Wrth wneud hynny, rwy’n gobeithio y bydd yn annog darllenwyr i gymryd peth amser i fyfyrio ar sut maen nhw’n cefnogi ymgysylltiad plant a phobl ifanc â moeseg ymchwil a dealltwriaeth o gydsyniad ar sail gwybodaeth.

Ychydig mwy am y Goeden

Dewisais ddefnyddio strwythur coeden fel trosiad ar gyfer moeseg ymchwil. Fel coeden, mae moeseg ymchwil yn gymhleth, ac fel twf, mae cydsyniad ar sail gwybodaeth yn broses barhaus. Dyluniais y Goeden i fod yn weledol, yn rhyngweithiol, ac yn ddeniadol; i roi digon o wybodaeth a dealltwriaeth o’r prosiect ymchwil i’m cyfranogwyr ac i gefnogi eu cydsyniad ar sail gwybodaeth. I wneud y Goeden yn rhyngweithiol, dyluniais ddail y Goeden (y tocynnau) i’w tynnu i lawr o’u canghennau ac er mwyn ymgysylltu â nhw. Mae gan y Goeden naw tocyn. Roedd gan bob tocyn ddelwedd 2D arno a oedd yn cynrychioli agwedd allweddol ar fy ngwaith ymchwil doethurol yn weledol.

Delwedd 1: Ffotograff o’r Goeden Moeseg Ymchwil

Delwedd 2: Ffotograff o’r naw tocyn gyda labeli

Ar ddechrau pob sesiwn cynhyrchu data, sefydlwyd y Goeden yn y gofod ymchwil a, gan gymryd eu tro, gofynnwyd i’r cyfranogwyr ddewis tocyn o gangen ac egluro sut roeddent yn meddwl ei fod yn gysylltiedig ag ymchwil. Ar gyfer rhai mwy anodd, cynigiwyd awgrymiadau fel ‘Beth yw pwrpas mwgwd?’ a ‘Sut y gellid cysylltu’r pwrpas hwnnw ag ymchwil?’. Bu’r Goeden ym mhob sesiwn gyda phob grŵp ac arweiniodd at y plant a’r bobl ifanc yn gofyn cwestiynau am y broses ymchwil a deall manylion technegol, gan ganiatáu inni rannu gwybodaeth â’r ddwy ochr (Alderson a Morrow, 2011) ac egluro trwy gwestiynau.

Gwreiddiau sy’n tyfu

Fel allbwn allweddol o fy ngwaith ymchwil doethurol, rydw i wedi bod yn awyddus i rannu fy Nghoeden. Mae hi wedi bod yn galonogol cael adborth cadarnhaol am fy ngwaith a gweld ei fod yn cael ei addasu a’i ddatblygu gan eraill ar gyfer eu harfer proffesiynol eu hunain. Isod, rwy’n rhannu sawl enghraifft o sut mae fy Nghoeden wedi ‘tyfu gwreiddiau’.

Plant y Lluoedd Arfog yn yr Alban

Mae Forces Children Scotland yn elusen sy’n darparu “cefnogaeth a chyfleoedd i alluogi babanod, plant a phobl ifanc o deuluoedd Rheolaidd, Milwyr Wrth Gefn a Chyn-filwyr i wireddu eu potensial a ffynnu” ( 2026). Ar ôl rhannu fy Nghoeden gyda’r elusen y llynedd, maen nhw wedi’i haddasu i’w gwaith cyd-gynhyrchu.

Rydym wedi bod yn defnyddio fersiwn addasedig o’r Goeden Moeseg Ymchwil, a elwir yn Goeden Ganiatâd, yn ein sesiynau grŵp fforwm ers tua chwe mis. Roedden ni eisiau ffordd fwy effeithiol o helpu plant a phobl ifanc i ddeall y gwaith y bydden nhw’n rhan ohono, sut y byddai eu syniadau a’u dyfyniadau’n cael eu defnyddio, a beth fyddai cymryd rhan mewn prosiect gyda Forces Children Scotland yn ei olygu. Er ein bod eisoes yn defnyddio ffurflenni caniatâd, roeddem yn teimlo nad oedd y rhain ar eu pen eu hunain yn rhoi hyder i ni fod plant a phobl ifanc yn deall yn llawn yr hyn yr oeddent yn cytuno iddo. Fe wnaethon ni archwilio dulliau eraill, fel addasu stori gymdeithasol, ond doedd e ddim yn teimlo fel yr addasiad cywir. Nawr, ar ddechrau pob prosiect, rydym yn defnyddio’r Goeden Ganiatâd i roi cyfle i blant a phobl ifanc ofyn cwestiynau, archwilio beth yw ystyr cyfranogiad, a gwneud penderfyniadau gwybodus am eu cyfranogiad. Mae hefyd wedi rhoi mwy o hyder i staff bod caniatâd yn cael ei roi ar sail gwybodaeth wirioneddol.

 Nina Collins, Rheolwr Cyfranogiad, Forces Children Scotland

Delwedd 3: Ciplun o bost LinkedIn gan Forces Children Scotland am y Goeden

Canolfan Effaith Cynghrair SCiP

Mae Canolfan Effaith Cynghrair SCiP wedi ymuno â Forces Children Scotland ac maent hefyd yn defnyddio’r Goeden yn eu gwaith ymgynghori cyfredol.

Mae Canolfan Effaith Cynghrair SCiP wrthi’n cynnal ymgynghoriad sector mawr. Fel rhan o’r gwaith hwn, rydym am ddeall sut mae plant a phobl ifanc yn profi gwahanol ddulliau gwerthuso. Gan mai gweithgaredd casglu data yw hwn, gyda phroses ganiatâd, roedden ni eisiau dod o hyd i ffordd o siarad am eu hawliau i ymgysylltu â’r ymgynghoriad a sut mae eu cyfraniadau’n cael eu defnyddio. Gyda chymorth Forces Children Scotland, fe wnaethon ni gyflwyno eiconau i’r Goeden sy’n berthnasol i’w hawliau (cyfrinachedd, dewis ymgysylltu, pwrpas y prosiect, ac ati) i drafod eu hawliau o ran cyfranogiad. Helpodd y Goeden i wneud y briff moeseg yn ddiddorol ac yn gadarn – gan ei gwneud hi’n hawdd gofyn ac ateb cwestiynau am bwrpas y dasg. Gwnaeth mynd ati i drafod data ac anhysbysrwydd yn fwy hygyrch i’r  bobl ifanc. Byddwn yn defnyddio’r fframio corfforol hwn o hawliau a chyfranogiad yn ein digwyddiadau yn y dyfodol gyda phobl ifanc hefyd.

Dr Liam Satchell, Cyfarwyddwr y Ganolfan Effaith, Cynghrair Cynnydd Plant y Lluoedd Arfog 

Gwaith Ymchwil Moesegol sy’n Cynnwys Plant (ERIC)

Er fy mod wedi rhannu fy Nghoeden mewn amrywiol gynadleddau cyn ei chyhoeddi, fe wnaeth y cyhoeddiad sbarduno cais gan Ethical Research Involving Children (ERIC) i’w hychwanegu at eu llyfrgell o adnoddau. Mae gan ERIC gronfa wych o astudiaethau achos am ymchwil gyda phlant, ac rwy’n argymell edrych ar eu gwefan, gan gynnwys eu hofferyn myfyriol ‘Dechrau Arni‘.

Delwedd 4: Ciplun o’r dudalen adnoddau am y Goeden ar ERIC

Syniadau i gloi

Os ydych chi’n darllen hwn ac yn meddwl y gallech chi fod eisiau defnyddio neu addasu’r Goeden ar gyfer eich gwaith eich hun, yna rwy’n argymell eich bod chi’n cymryd ychydig o amser i ddarllen yr erthygl (sydd hefyd yn sôn am ddulliau eraill a ddefnyddiwyd gan ymchwilwyr) ac i feddwl yn ofalus am eich cyd-destun eich hun. Fel mae Mayne, Howitt a Rennie yn egluro’n huawdl, “mae’r ffordd y mae plant yn ymwneud â gwybodaeth foesegol yn dibynnu ar ddiwylliant, cyd-destun a’u canfyddiad o ddewis rhydd; a gall ffurf a chynnwys y wybodaeth foesegol effeithio ar y ffordd y mae plant yn ymateb” (2016, t.679).

Cyfeirnodau

Alderson, P. a Morrow, V. (2011) The Ethics of Research with Children and Young People: A Practical Handbook, 2il argraffiad, SAGE Publications.

Beazley, H., Bessell, S., Ennew, J. a Waterson, R. (2009) The right to be properly researched: research with children in a messy, real world, Children’s Geographies, 7(4): 365;78. doi: 10.1080/14733280903234428

Forces Children Scotland. (2026). Who we are, https://forceschildrenscotland.org.uk/who-we-are/

Mayne, F., Howitt, C. a Rennie, L. (2016) Meaningful informed consent with young children: looking forward through an interactive narrative approach, Early Child Development and Care, 186(5): 673–87, doi: 10.1080/03004430.2015.1051975

Robinson, L. (2025). The Research Ethics Tree: engaging children and young people with research ethics using an interactive tool. Journal of Creative Research Methods, 1(1), 158-166, 10.1332/30502969Y2025D000000006. 

Robson, E. (2018) Ethics committees, journal publication and research with children, Children’s Geographies, 16(5): 473–80, doi: 10.1080/14733285.2017.1392481

Skelton, T. (2008) Research with children and young people: exploring the tensions between ethics, competence and participation, Children’s Geographies, 6(1): 21;36. doi: 10.1080/14733280701791876

Timperley, V. (2019) Working more ethically with children and young people – ExChange, https://www.exchangewales.org/how-might-we-work-more-ethically-with-children-and-young-people-the-case-of-ethics/

Dr Lucy Robinson, Cymrawd Ôl-ddoethurol ESRC, Prifysgol Caerdydd