‘Mae’n swnio’n hollol frawychus’: Barn myfyrwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal ar raddio o’r brifysgol.
Mae Sophie yn eistedd ar ei gwely yn ei hystafell mewn tŷ y mae hi’n ei rannu gyda ffrindiau yn y brifysgol ar hyn o bryd. Roedd Sophie, sydd yn ei hail flwyddyn o astudio gradd yn y Gwyddorau Cymdeithasol yn y brifysgol, i’w gweld yn llawer hapusach y tro hwn na’r tro diwethaf i ni siarad, dros Zoom, fel rhan o’m gwaith ymchwil ar fyfyrwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal mewn prifysgolion yng Nghymru a Lloegr. Yn y gorffennol, roedd Sophie wedi siarad am ei hunigrwydd a’i harwahaniad, ac roeddwn i’n ansicr sut roedd pethau’n mynd iddi yn y brifysgol. Ers ein sgwrs ddiwethaf, roedd ei sefyllfa wedi newid yn sylweddol; roedd hi wedi gwneud rhai ffrindiau da ac wedi ymuno â chymdeithas gelf. Yn gymdeithasol, roedd pethau’n mynd yn dda iddi. Fodd bynnag, roedd Sophie yn agosáu’n gyflym at ddiwedd ei gradd ac er ei bod yn fodlon ar ei sefyllfa bresennol, pan drafodon ni ei bod hi ar fin cwblhau ei hastudiaethau, roedd ei phryderon a’i gofidiau ynghylch graddio yn amlwg:
Dwi’n ofnus iawn. Dwi’n meddwl ei fod yn gwneud i mi deimlo’n drist braidd, hefyd oherwydd fy mod i wedi cael amser mor wych, anhygoel, yn enwedig yn fy ail flwyddyn. Rydw i wedi cael amser mor wych, wedi creu cymaint o atgofion anhygoel…
Nid Sophie yw’r unig un sy’n poeni am orffen yn y brifysgol. I lawer, mae bod yn y brifysgol yn gyfnod o dwf a datblygiad deallusol, cyfnod pan wneir cyfeillgarwch newydd a sefydlir systemau cymorth. Ond gall gadael y brifysgol nodi diwedd sydyn i lawer o ffurfiau o gefnogaeth, gan ennyn cryn bryder i lawer o fyfyrwyr sydd wedi bod mewn gofal, yn enwedig o ran dod o hyd i lety a chyflogaeth.
Er bod y rhan fwyaf o brifysgolion yng Nghymru a Lloegr bellach yn darparu cymorth ariannol a llety i fyfyrwyr sydd wedi gadael gofal a myfyrwyr sydd wedi bod mewn gofal yn ystod eu hastudiaethau israddedig (megis llety myfyrwyr drwy gydol y flwyddyn), mae’r rhain yn tueddu i ddod i ben ar ôl cwblhau eu hastudiaethau israddedig. Oherwydd hyn, maent yn aml yn colli llety a chefnogaeth ariannol, cymdeithasol ac emosiynol yn sydyn ac yn ddirybudd gan brifysgolion ac awdurdodau lleol pan fyddant yn gorffen eu rhaglenni israddedig. I lawer, mae hyn yn gysylltiedig â diffyg ‘rhwyd ddiogelwch’ ymarferol neu gorfforol, yn enwedig o ran llety ar ôl gadael y brifysgol. Felly, nid yw’n syndod bod Sophie wedi mynegi ei bod yn ‘ofnus’ am ei dyfodol ar ôl graddio a thrafododd ei phryderon ynghylch tai.
Ie, oherwydd mae’r cyfan yn anhysbys iawn, er fy mod i ar y rhestr dai, efallai y byddaf yn cael lle, efallai na fyddaf yn cael lle. Felly beth ddylwn i ei wneud, os na chaf le, ble mae fy holl bethau’n mynd? Ble dwi’n mynd i gysgu? A dwi wedi bod yn poeni am hynny ers blwyddyn a hanner cyn unrhyw beth… (Sophie).
Mae fy ngwaith ymchwil wedi dangos yr angen am ffurfiau mwy cynaliadwy o gefnogaeth gan brifysgolion ac awdurdodau lleol y tu hwnt i raddio. Dylai hyn gynnwys mynediad at lety yn yr wythnosau a’r misoedd ar ôl graddio, mwy o gymorth ariannol parhaus, a chynllunio ar y cyd â gwasanaethau allanol ac awdurdodau lleol. Hoffem i Lywodraeth Cymru sicrhau ymrwymiadau cliriach ar gyfer gadael gofal, cydweithio rhwng prifysgolion ac awdurdodau lleol, a chyllid cynaliadwy ar gyfer sefydliadau arbenigol. Gyda’r gefnogaeth hon, gall gadael y brifysgol fod yn brofiad cadarnhaol i bawb.
Mae straeon pobl ifanc a’r argymhellion o’r astudiaeth hon wedi’u crynhoi yn y ffilm fer hon.
Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn y cyhoeddiadau canlynol:
Evans, C. (2024). Care experienced students’ transitions to university: learning identities, prior educational experiences and socio-cultural contexts. British Journal of Sociology of Education, 45(7–8), 1059–1073. https://doi.org/10.1080/01425692.2024.2392148
Evans, C. (2025). The ethics of love and care in higher education: Perspectives of students with care experience. Higher Education, 1-15. https://doi.org/10.1007/s10734-025-01563-4
Hoffwn ddiolch i’r Gymdeithas Ymchwil i Addysg Uwch a ariannodd y gwaith ymchwil ac i’r myfyrwyr a’r graddedigion a roddodd o’u hamser yn garedig i gymryd rhan yn y gwaith ymchwil.
Dr Ceryn Evans
Uwch-ddarlithydd, Adran Addysg ac Astudiaethau Plentyndod, Prifysgol Abertawe
